Het altvioolconcert van Leo Smit uitgevoerd door Marc Sabah en het consevatoriumorkest van Mons. 

De altviool lijkt veel op de viool, alleen is alles iets groter. Daardoor is de klank ook lager en donkerder. Het instrument is 3 1/2 toon (een kwint) lager gestemd dan de viool. De stemming van de snaren is: C-G-D-A. Rechts en links van de kam zijn f-gaten uitgesneden. Aan beide kanten van deze klankgaten is de klankkast getailleerd, wat het strijken op de buitenste snaren vergemakkelijkt. Het instrument wordt tegen de hals geplaatst en met behulp van de kinsteun vastgehouden.  
De altviool zit als stem tussen de viool en cello in.

KLAAS BOON

was een opvallende verschijning. Door zijn lengte en door zijn spel. Hij begon in 1941 als tweede violist. Zo nodig speelde hij saxofoon. Mede op aanraden van tweede dirigent Jan Koetsier stapte hij over op altviool. Een intern proefspel voor de hergroepering van de altviolisten in september 1944 leverde, wat hem betrof, lovende reacties op, zoals van de concertmeester Ferdinand Helmann: zeer goed altist, orkestsoli uitmuntend, van Eduard van Beinum: uitstekend, en Jan Koetsier: mooie toon, zeer goed altist. Zo kwam Klaas Boon op de tweede stoel van de derde lessenaar van de altviolen terecht. Vanaf 1 september 1945 tot zijn pensionering was hij met een onderbreking in 1949/50 eerste soloaltist. De onderbreking was een uitstapje als soloaltist naar het Radio Filharmonisch Orkest wegens verschil van mening. In het getuigschrift dat hij van het Concertgebouw meekreeg stond dat hij een uitmuntend altvioolspeler was met een gave techniek en een prachtige toon en dat hij als aanvoerder van de altgroep aan hoge eisen had voldaan. Zonder conservatoriumopleiding.

Zijn eerste vioollessen had hij in zijn geboorteplaats van zijn vader gekregen. Na enkele jaren kwam daar klarinetles bij van een stafmuzikant van de marine. Toen hij elf jaar oud was, werd Dick Mesman zijn leraar. Mesman was als basklarinettist en bibliothecaris aan het Concertgebouworkest verbonden en speelde in het orkest zo nodig tevens viool. Ook van Oskar Back kreeg Klaas een tijdje les. Op zijn achttiende was hij al een goede klarinettist en wilde hij bij de stafmuziek van de Marine in Den Helder voorspelen. Zijn dochter Saskia vertelt dat hij niet werd aangenomen, doordat zijn ene been iets korter was dan zijn andere. Hij zou niet goed kunnen marcheren. In die periode kwam een band uit Bad Boekelo langs en die had een saxofonist/klarinettist nodig. Ze vroegen Klaas of hij geïnteresseerd was en hij ging mee.

In Boekelo heeft hij zeven jaar doorgebracht; intussen studeerde hij vioolpartijen uit het klassieke repertoire en reisde in die periode regelmatig naar Amsterdam om les te nemen bij Mesman. Tot zover Saskia. Met de band trok hij veel door Nederland, speelde naast saxofoon en klarinet viool en trad erin als zanger op. De band bleek een enorme leerschool, zoals in van het blad lezen, improviseren, in handig en met lef musiceren. Daarnaast speelde hij in een trio. De harde leerschool van de amusementsmuziek en de lessen van Mesman bleken voldoende om in 1941 via een proefspel in het Concertgebouworkest terecht te komen. Er waren veel vacatures, vooral door het gedwongen ontslag van Joodse orkestleden. Saskia: Een vriend van hem kwam hem tegen op de Noordelijke Amstellaan, nu Churchilllaan, en maakte hem op het proefspel attent. Hij had daar niet op gerekend en sputterde tegen; niettemin werd hij overgehaald, ging naar het Concertgebouw en kon een van de vioolconcerten van Max Bruch laten horen – vermoedelijk het eerste – aan onder anderen Willem Mengelberg en Eduard van Beinum, en kreeg een vaste plaats op uitdrukkelijke wens van Van Beinum in plaats van aangenomen te worden als volontair.

Als soloaltist speelde hij niet alleen orkestsoli, tevens trad hij, begeleid door zijn collega’s, op in belangrijke concerten van het altvioolrepertoire. De eerste keer tijdens de Nieuwjaarsmatinee van 1949 in de Symphonie concertante van Wolfgang Amadeus Mozart met concertmeester Jan Bresser en onder leiding van Hein Jordans. Het werk heeft hij daarna nog diverse keren met het orkest uitgevoerd. In 1966 met Yehudi Menuhin. De recensent van De Tijd vond dat beiden het ‘verrukkelijk mooi’ hadden gespeeld ‘in een perfect ensemble van klank en musiceerlust’. Bernard Haitink en een klein orkest zorgden voor een passende ondersteuning. Tal van recensies tonen zijn successen. InHarold en Italie van Hector Berlioz, de altvioolconcerten van William Walton, Carl Stamitz (in D gr.t.), Tibor Serly, Paul Hindemith (Der Schwanendreher) en Béla Bartók en met dirigenten als Eduard van Beinum, Pierre Monteux, Eugen Jochum en Kirill Kondrashin. Op 5 januari 1955 hield hij het Altvioolconcert van Hans Henkemans ten doop. Toen stond Rafael Kubelík op de bok. Meermalen speelde hij viola d’amore in de Johannes Passion van Johann Sebastian Bach. Tot zijn gewone werkzaamheden in het orkest behoorde het optreden als ‘opzichter van het streekwezen’: het betekenen van de partijen van de strijkers. Hij bespeelde voornamelijk een instrument van de oude Max Möller. Later beschikte hij tevens over een altviool die hij in Italië had laten bouwen door Dario Vernè.

Mensen Klaas Boon 2

 

Op 20 april 1980 nam hij afscheid van het orkest als solist in Harold en Italie van Hector Berlioz. Tijdens een huldiging in de Spiegelzaal kreeg hij de versierselen overhandigd die behoren bij het Ridderschap in de Orde van Oranje-Nassau. Het Parool kopte de volgende dag: ‘Afscheid Boon met glanzend altvioolspel’. Lex van Delden vond dat zijn solo in Berlioz’ compositie ‘een bewonderenswaardig bewijs’ werd van ‘zijn technische zowel als artistieke niveau’. Als hoofdleraar altviool aan het Amsterdamsch Conservatorium leidde hij jonge musici op die vervolgens in het orkest terechtkwamen: Joris Bruijnjé, Lodewijk de Boer, Johan Giskes, Ferdinand Hügel. Imer Saracoglu kwam vanuit Turkije om bij hem te studeren en werd ook een vertrouwd gezicht in de groep altviolisten. Klaas Boon speelde als leraar heel veel voor, vaak uit het hoofd en hechtte grote waarde aan het studeren van veel orkestpartijen, meest uit muziekuitgaven die een bonte verzameling van uiteenlopende moeilijke fragmenten bevatten. Hij liet daarin niet alleen vaak de streken en vingerzettingen aanbrengen die in het Concertgebouworkest gebruikelijk waren, maar liet de partijen ook qua interpretatie spelen als op het podium van de Grote Zaal gebeurde. Klaas was gehuwd met de pianiste Lies Wiedemeijer. In 1946 werd Saskia geboren. Ze zou later celliste in het Concertgebouworkest worden. Na het overlijden van Lies hertrouwde hij met de pianiste Ina Overkamp. Met haar trad hij niet alleen als duo op, maar vormde met haar, Saskia en de eerste violist Noboyuki Shioda ook een pianokwartet. Het zou al spoedig bekend worden als het Concertgebouw-Pianokwartet. Een klinkende herinnering biedt een grammofoonplaatje met de registratie van het Pianokwartet van Gustav Mahler dat een jaar eerder was ontdekt. Het grammofoonplaatje verscheen in 1973 als jaarpremie voor de Donateurs van het Concertgebouworkest en vormde de fonografische wereldpremière. (Zie T. de Leur, ‘Het Concertgebouw-Pianokwartet. Een gedreven ensemble…’) Klaas Boon bezat een onderkoelde humor. De hoogste lof van de pedagoog Boon was: ‘Dat was lang niet gek.’ Een typerende uitspraak voor een Noord-Hollander.

Johan Giskes juni 2013

Esther Apituley

Als 12-jarige begon Apituley met vioollessen bij Karl Schouten. Ze studeerde altviool bij Klaas Boon en Misha Geller aan het Amsterdamse Sweelinck Conservatorium en volgde masterclasses bij Bruno Giuranna in Berlijn. Zij was aanvankelijk niet alleen actief in de klassieke muziek, maar ook in de lichte muziek als zangeres en saxofoniste. In 1984 speelde zij viool op het album Adieu Sweet Bahnhof van de Nits en in het nummer "Another Sunny Day" op het album Under the Surface van The Dutch. Als altvioliste richt zij zich in het bijzonder op eigentijdse klassieke muziek.

Haar eerste recital als soliste op de altviool gaf zij in 1990 in het Concertgebouw. Zij werkte samen met het Nederlands Blazers Ensemble en het Amsterdams Gitaartrio en speelde in het orkest van de Boulevard of Broken Dreams. Zij is verbonden aan het Asko Ensemble en speelde als invaller in het Koninklijk Concertgebouworkest. Zij richtte met de altviolisten Rogier van der TakMieke Honingh en Ernst Grapperhaus in 2000 het Amsterdam Viola Quartet (voorheen het Alt Tijd Kwartet) op, dat een breed repertoire uit diverse muziekgenres ten gehore brengt. Ook vormt zij een vast duo met de pianiste Rië Tanaka. Tijdens een concertreis door Indonesië in februari 2010 gaf zij enkele masterclasses, introduceerde zij muziek van Nederlandse componisten als Onno Krijn en Michiel Mensingh en gaf zij de première van een stuk van de Indonesische componiste Sinta Wullur.

Apituley staat niet alleen op het concertpodium, maar treedt ook op in theatervoorstellingen. Zij verzorgde bij Toneelgroep Baal het muzikale aandeel in het theaterstuk Dantons Dood en Fausts Licht. Bij de balletvoorstelling Buigen of barsten van Rudi van Dantzig en Toer van Schayk speelde zij het concert voor altviool en orkest van Chiel Meijering.

Apituley is hoofdvakdocente aan het Conservatorium van Amsterdam. Haar instrument is vervaardigd door de vioolbouwer Jaap Bolink. Zij is oprichter en artistiek leider van de Stichting Viola Viola, die zich ten doel stelt de altviool te propageren en nieuwe publieksgroepen aan te boren voor de klassieke muziek. Zij was in het seizoen 2000-2001 mede-presentatrice van Han Reiziger in het wekelijkse VPRO-televisieprogramma Reiziger in muziek.

ALTVIOOLGRAPPEN

‘God, geef mij ook eens een wonder…’

Tijdens een tournee hebben de musici een rustdag aan het Meer van Galilea. Vermoeid liggen ze aan het zonnige strand. Alleen een altviolist zonder zich af. Hij beklaagt zich bij God over een gebrek aan erkenning van zijn collega’s, die geen kans ongebruikt laten om hem te bespotten. ‘Heer, ik wil met u niet twisten over mijn lot, maar kunt U mij niet één keer een wonder laten verrichten?’ vraagt hij. ‘Laat mij over het water lopen.’ Zijn wens wordt verhoord. Als de andere musici hem zien lopen, tikt de concertmeester de dirigent op zijn schouder en wijst naar de altviolist. “Typisch! Hij kan zelfs niet zwemmen.’

Het strijkkwartet terug van vakantie

Een strijkkwartet keert na een paar weken terug van een welverdiende vakantie. De eerste violist vertelt dat hij met vrienden in Oostenrijk bergwandelingen heeft gemaakt, de tweede violist is op studiereis geweest naar Japan en de cellist veroverde menig vrouwenhart in een mondaine kustplaats.
De altviolist kijkt wat dromerig voor zich uit.
‘En wat heb jij gedaan in de vakantie?’ vragen de anderen.
‘Ik? Ik heb een puzzel gelegd’, antwoordt hij.
‘En verder?’ ‘Hoezo, en verder?’ zegt de altviolist. ‘Ik heb in een paar weken die puzzel gelegd. En dat was een razend tempo, want op de doos stond: drie tot zes jaar.’

 

Altviolist & het casino, diefstal, uien en audities.

Waaraan herken je een altviolist in het casino?
Hij weet nooit wanneer hij moet inzetten.

Hoe voorkom je dat je viool gestolen wordt?
Doe hem in een altvioolkist.

Wat is het verschil tussen een altviool en een ui?
Niemand huilt als je een altviool in stukken snijdt.

Wat is een andere naam voor altvioolaudities? Krasloterij.

 

Komt een altviolist in de hemel…

Na zijn dood klopt een altviolist aan de hemelpoort. Petrus begroet hem. ‘Omdat je op aarde zo’n miskend genie was en zoveel spot moest verdragen, mag ik één wens van je inwilligen.’ De musicus antwoordt: ‘Dan wil ik graag vrede in het Midden-Oosten.’ Een engel haalt er meteen een kaart van het gebied bij. Petrus bestudeert hem. ‘Syrie, Irak, Israël, Palestina, Iran’, mompelt hij. ‘We kunnen hier veel, maar dat wordt een onmogelijke opgave’, zegt hij tegen de altviolist.
Heb je misschien nog een andere wens. ‘Zeker, iets wat ik mijn hele leven al wilde, is een toonladder zuiver spelen.’ Petrus kijkt de man aan, draait zich om naar een van de engelen en zegt: ‘Breng me nog eens die kaart van het Midden-Oosten.’

 

Altviolisten en hun grappen

Een komiek komt in het vliegtuig naast een musicus te zitten. Bij het inchecken heeft hij gezien dat de man een vioolkist bij zich droeg.
‘Ik heb onlangs een kostelijke altviolistengrap gehoord’, begint de komiek. ‘Zal ik hem u vertellen?’
‘Ik moet u waarschuwen’, zegt zijn medepassagier, ‘dat ik zelf een altviolist ben.’
‘Goed dat ik het weet’, zegt de komiek, ‘dan zal ik straks de grap langzaam en duidelijk nog een keer herhalen.’

 

De Tiende Symfonie van Beethoven

Twee altviolisten komen elkaar tegen op straat. Zegt de één tegen de ander: ‘Het orkest heeft me ontslagen.’
‘Waarom?’ vraagt de ander.
‘We discussieerden over welk werk we als volgende wilden spelen en toen stelde ik de Tiende Symfonie van Beethoven voor.’
‘Ja, en?’

 

De smoezen van een altviolist

Ja, ik heb thuis gestudeerd.
Ja, ik heb mijn altviool gestemd
Hoezo? Ik speel toch al zachter.
Noten lezen – geen probleem.
Dat speel ik van blad.
Vreemd, vanmiddag kon ik het nog.

 

Altviolisten en The Beatles

Wat is de overeenkomst tussen The Beatles en de altviolisten van de Royal Philharmonic Orchestra?
Sinds 1970 hebben ze al niet meer samengespeeld.

 

De aard van de altviolengrap

Wat is de langste altviolengrap?
Harold en Italie van Berlioz.

‘God, geef mij ook eens een wonder…’

Tijdens een tournee hebben de musici een rustdag aan het Meer van Galilea. Vermoeid liggen ze aan het zonnige strand. Alleen een altviolist zonder zich af. Hij beklaagt zich bij God over een gebrek aan erkenning van zijn collega’s, die geen kans ongebruikt laten om hem te bespotten. ‘Heer, ik wil met u niet twisten over mijn lot, maar kunt U mij niet één keer een wonder laten verrichten?’ vraagt hij. ‘Laat mij over het water lopen.’ Zijn wens wordt verhoord. Als de andere musici hem zien lopen, tikt de concertmeester de dirigent op zijn schouder en wijst naar de altviolist. “Typisch! Hij kan zelfs niet zwemmen.’

Het strijkkwartet terug van vakantie

Een strijkkwartet keert na een paar weken terug van een welverdiende vakantie. De eerste violist vertelt dat hij met vrienden in Oostenrijk bergwandelingen heeft gemaakt, de tweede violist is op studiereis geweest naar Japan en de cellist veroverde menig vrouwenhart in een mondaine kustplaats.
De altviolist kijkt wat dromerig voor zich uit.
‘En wat heb jij gedaan in de vakantie?’ vragen de anderen.
‘Ik? Ik heb een puzzel gelegd’, antwoordt hij.
‘En verder?’ ‘Hoezo, en verder?’ zegt de altviolist. ‘Ik heb in een paar weken die puzzel gelegd. En dat was een razend tempo, want op de doos stond: drie tot zes jaar.’

 

Altviolist & het casino, diefstal, uien en audities.

Waaraan herken je een altviolist in het casino?
Hij weet nooit wanneer hij moet inzetten.

Hoe voorkom je dat je viool gestolen wordt?
Doe hem in een altvioolkist.

Wat is het verschil tussen een altviool en een ui?
Niemand huilt als je een altviool in stukken snijdt.

Wat is een andere naam voor altvioolaudities? Krasloterij.

 

Komt een altviolist in de hemel…

Na zijn dood klopt een altviolist aan de hemelpoort. Petrus begroet hem. ‘Omdat je op aarde zo’n miskend genie was en zoveel spot moest verdragen, mag ik één wens van je inwilligen.’ De musicus antwoordt: ‘Dan wil ik graag vrede in het Midden-Oosten.’ Een engel haalt er meteen een kaart van het gebied bij. Petrus bestudeert hem. ‘Syrie, Irak, Israël, Palestina, Iran’, mompelt hij. ‘We kunnen hier veel, maar dat wordt een onmogelijke opgave’, zegt hij tegen de altviolist.
Heb je misschien nog een andere wens. ‘Zeker, iets wat ik mijn hele leven al wilde, is een toonladder zuiver spelen.’ Petrus kijkt de man aan, draait zich om naar een van de engelen en zegt: ‘Breng me nog eens die kaart van het Midden-Oosten.’

 

Altviolisten en hun grappen

Een komiek komt in het vliegtuig naast een musicus te zitten. Bij het inchecken heeft hij gezien dat de man een vioolkist bij zich droeg.
‘Ik heb onlangs een kostelijke altviolistengrap gehoord’, begint de komiek. ‘Zal ik hem u vertellen?’
‘Ik moet u waarschuwen’, zegt zijn medepassagier, ‘dat ik zelf een altviolist ben.’
‘Goed dat ik het weet’, zegt de komiek, ‘dan zal ik straks de grap langzaam en duidelijk nog een keer herhalen.’

 

De Tiende Symfonie van Beethoven

Twee altviolisten komen elkaar tegen op straat. Zegt de één tegen de ander: ‘Het orkest heeft me ontslagen.’
‘Waarom?’ vraagt de ander.
‘We discussieerden over welk werk we als volgende wilden spelen en toen stelde ik de Tiende Symfonie van Beethoven voor.’
‘Ja, en?’

 

De smoezen van een altviolist

Ja, ik heb thuis gestudeerd.
Ja, ik heb mijn altviool gestemd
Hoezo? Ik speel toch al zachter.
Noten lezen – geen probleem.
Dat speel ik van blad.
Vreemd, vanmiddag kon ik het nog.

 

Altviolisten en The Beatles

Wat is de overeenkomst tussen The Beatles en de altviolisten van de Royal Philharmonic Orchestra?
Sinds 1970 hebben ze al niet meer samengespeeld.

 

De aard van de altviolengrap

Wat is de langste altviolengrap?
Harold en Italie van Berlioz.